ايرانيان باستان نوشته‌هاي خود را بر روي سنگ و يا الواح گلي، زرين و سيمين، و گاه بر پوست دباغي شده گاو مي‌نوشتند. سنت نوشتن بر پوست گاو، يادگار دوران مهرپرستي ايرانيان بود و در آيين زرتشت نيز ادامه يافت، چنانكه اوستا نيز بر پوست گاو نوشته شده بود. ابن نديم در الفهرست مي‌گويد كتاب‌هايي از جنس پوست را كه در 250ق. از دژ سارويه اصفهان به‌دست آمده، خود ديده است كه براي گندزدايي و استفاده به بيت الحكمه بغداد فرستادند. حمزه اصفهاني نيز اين را تأييد كرده و كتاب‌ها را پنجاه عدل (هر عدل برابر يك لنگه‌بار) مي‌داند.

به‌علت گندزدايي پوست گاو در مكان‌هاي مرطوب، ايرانيان از پوست نرم و مقاوم درخت خدنگ (= توز) نيز براي نوشتن استفاده مي‌كردند. ابن نديم همچنين مي‌گويد اسكندر دستور داد از آنچه در ديوان‌ها و خزينه‌هاي اصطخر بود، رونوشت برداشتند و به زبان رومي و قبطي برگردانيدند و سپس آنچه را كه به خط پارسي (كه به آن كشتج مي‌گفتند) بود، به آتش انداخت و كتاب‌ها و ساير چيزهايي كه از علوم و اموال و گنجينه‌ها و علما به‌دست آورده بود، به مصر روانه داشت. واژه معادل كتاب در ايران باستان، مثل بسياري از اديان ديگر، اسم عام "كتاب مقدس" بوده است و صاحبان آيين، "صاحبان كتاب" بوده‌اند. خط و سواد نيز كه لازمه كتابت و فهم متون ديني بوده، مقدس به شمار مي‌رفته و از اين‌رو در انحصار موبدان (روحانيون زرتشتي) قرار داشته است.

در زمان سلطنت انوشيروان ساساني (531-579م.)، به‌دنبال تأسيس دانشگاه جندي شاپور كتاب‌هايي از زبان‌هاي هندي، سرياني، و يوناني از جمله خداي‌نامه، كليه و دمنه، هزار افسانه، سندباد نامه، ويس و رامين، آيين‌نامه، و تاج‌نامه به پهلوي ترجمه شد. بزرگمهر رساله پهلوي پندنامك را نوشت و برزويه نيز كتاب كليه و دمنه را از سانسكريت به زبان پهلوي ترجمه كرد. بسياري از اين كتاب‌ها در نخستين قرون اسلامي از پهلوي به عربي ترجمه شدند. به نوشته ابن نديم در موضوعات پزشكي، سياست، فنون جنگي، و داستان كتاب‌هاي بسياري از پهلوي به عربي ترجمه شد.

كار صحافي مانند ديگر كارها در طول تاريخ تطوراتي داشته است. در چاپخانه مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران كار صحافي با دست صورت مي‌گيرد. به طور كلي صحافي عبارت است از: " عمل اتصال همه برگهاي چاپ شده كتاب در يك طرف و قرار دادن آنها در پوششي محافظ به نام جلد، همان گونه كه ذكر شد در اين چاپخانه اين عمل با دست صورت مي‌گيرد. فعاليتهاي عمده‌اي كه در قسمت صحافي صورت مي‌گيرد عبارتند از:
ـ تا زدن و ترتيب: بعد از اينكه كاغذها از قسمت چاپ به قسمت صحافي تحويل داده شد، ابتدا كارگران صحافي فرمهاي چاپ شده را تا مي‌كنند و فرمهاي تا شده را كه 25، 28 و 30 صفحه‌اي مي‌باشد، در روي ميز بزرگي كنار هم مي‌چينند. كارگران صحاف به ترتيب شماره فرمها را جمع‌آوري كرده (يعني از سر ميز شروع مي‌كنند و به ترتيب از هر مجموعه يك فرم برداشته و كنار هم قرار مي‌دهند). مجموعه فرمهاي جمع‌آوري شده يك كتاب را تشكيل مي‌دهند. شايد از لحاظ كار بدني بتوان گفت كه اين مرحله مشكلترين مرحله كار است؛ چرا كه نياز به تحرك زيادي دارد.
ـ دوخت: بعد از اينكه كارها به ترتيب چيده شد و دسته‌هاي منظم قرار گرفت، مرحله دوخت شروع مي‌شود. مرحله دوخت در كل فرايند توليد، مرحله زمان بري تلقي نمي‌شود و شايد در مجموع مراحل، بتوان گفت كه از همه مراحل ديگر زمان كمتري رابه خود اختصاص مي‌دهد.
خط زني: اين مرحله جزو زنجيره اصلي كار محسوب نمي‌شود و مي‌توان زمان اجراي آن را جلوتر انداخت، يا به زمان ديگري موكول كرد. در مرحله خط‌زني، خط زن، چهار خط( دو خط وسط و دو خط بغل) روي جلد كتاب مي‌زند كه اين كار اصولا يك نفره انجام مي‌گيرد. البته براي افزايش سرعت كار مي‌توان آن را دو نفره انجام داد. معمولاًُ اگر صحاف‌ها كار ديگري نداشته باشد، اين مرحله را همزمان با دوخت انجام مي‌دهند.
ـ جلد زني: جلد عبارت است از پوشش بيروني كتاب كه معمولاً بر چند نوع است؛ مانند جلدهاي مقوايي، شميز و ... وقتي جلد كتاب در مرحله خط‌زني آماده شده و كارهاي قسمت دوخت نيز تمام گرديد، مرحله جلد زني شروع مي‌شود. در اين مرحله فعاليتهاي زير صورت مي‌گيرد:
الف) تا شدن جلد
ب) چسب خوردن
ج) قرار دادن كتاب در جلد
د) اسكول كشيدن پشت كتاب براي خارج شدن هواي پشت جلد
اين مرحله اصولاً چهار نفره صورت مي‌گيرد. بدين صورت كه يك نفر فعاليت "الف" را انجام مي‌دهد و نفر دوم فعاليت "ب" را و فعاليتهاي "ج و د" را دو نفر به طور سري انجام مي‌دهند.
ـ پرس: در حال حاضر فعاليتي در اين مرحله انجام نمي‌گيرد؛ كارهاي مربوط به پرسكاري خيلي بندرت اتفاق مي‌افتد، مگر اينكه كار سفارشي باشد كه آن هم در زمانهاي خاص انجامي مي‌گيرد.
ـ برش‌نهايي: بعد از جلد زني، حدود چهار تا پنج ساعت طول مي‌كشد تا كتابهاي جلد شده خشك شوند كتابهايي كه جلد آنها خشك شده به قسمت برش تحويل داده مي شود، در اين قسمت بر روي كتابها برشهاي لازم (يك برش در جلو و دو برش در بغل) ايجاد مي‌گردد. به طور خلاصه در برش نهايي، سه لبه آزاد برگها پس از صحافي با ماشين بريده و منظم مي‌شود.

آخرین مرحله در تهیه کاغذ شامل پرس کردن ، برش زدن و بسته بندی است که به شرح زیر توضیح داده می شود.

پرس کردن ، برش زدن و بسته بندی :

با عبور خمیر خشک شده از میان غلتک‌های مخصوص ، آن‌را به صورت صفحات کاغذ در آورده ، توسط دستگاه برش آن را در اندازه‌های مورد سفارش و نیاز بازار مصرف برش می‌دهند و بسته‌بندی می‌کنند.

از مراحل پایانی تهیه کاغذ می توان به خشک کردن کاغذ اشاره کرد که به شرح زیر است.

خشک کردن خمیر کاغذ

دراین مرحله ، خمیر کاغذ را از دستگاه تمیز کننده و توری‌هایی که دارای سوراخهای 2 تا 3 میلیمتری‌اند، عبور می‌دهند تا قسمت عمده آب خود را از دست بدهد. بعد آن را از پرسهای قوی عبور می‌دهند تا باقیمانده آب آن نیز خارج شود.

اعمال شیمیایی (رنگ زدایی)

در دو مرحله صورت می‌گیرد :

·  کلر زنی ، که در PH=2 تا دمای 25 تا 45 درجه سانتی‌‌گراد به مدت تقریبی یک ساعت صورت می‌گیرد. در این مرحله ، لیگتین باقیمانده در خمیر ، به صورت محلول در می‌آید که بسته به نوع مواد شیمیایی بکار رفته برای پخت ، بین 3 تا 15 درصد ممکن است تغییرکند.

·  رنگ زدایی که توسط هیپوکلریت سدیم (به صورت محلول 3 درصد) ، دی‌اکسید کلر ، پراکسید هیدروژن ، اوزون و غیره در PH=9-10 صورت می‌گیرد تا اینکه لیگتین فقط اکسید شود و سلولز تحت تأثیر قرار نگیرد.

در ادامه مراحل تهیه کاغذ به مرحله شستشوی خمیر کاغذ می رسیم که در ادامه توضیحی پیرامون چگونگی آن ارایه شده است.

شستشوی خمیر کاغذ :

شستشوی قلیایی با استفاده از محلول 3 درصد سود در دمای 45 تا 50 درجه سانتی‌گراد به مدت یک تا دو ساعت صورت می‌گیرد. این عمل برای جدا کردن لیگتین و کاهش رنگ خمیر انجام می‌پذیرد.

پختن چوب و تولید خمیر :

این عمل ، ممکن است از طریق مکانیکی یعنی بدون استفاده از مواد شیمیایی و توسط بخار آب جوش ، تحت فشار صورت گیرد که معمولاً برای تهیه کاغذهای ارزان و کاهی ، مانند کاغذ روزنامه متداول است. در روش شیمیایی از هیدروکسید سدیم (در روش قلیایی) ، سولفیت هیدروژن کلسیم ، ، درمحیط اسیدی (PH=2-3 ، روش بی‌سولفیت) و یا سولفیت سدیم (در روش سولفیت) همراه با کمی کربنات سدیم در دمای بالاتر از . 100 درجه سانتی‌گراد و تحت فشار ، استفاده می‌شود. در این مرحله ، خمیر قهوه‌ای رنگی حاصل می‌شود که از آن در تهیه مقوا ، کارتن و یا کاغذ‌های کاهی استفاده می‌شود.

تبدیل چوب به قطعات ریز :

با استفاده از ماشین پوست کنی و دستگاه تولید تراشه و عبور تراشه‌ها از الک مخصوص صورت می‌گیرد و قطعاتی به طول حداقل 4 و عرض 2 سانتی‌متر (در مورد چوب) بدست می‌آید.

مراحل مختلف تهیه کاغذ به ترتیب شامل:

تبدیل چوب به قطعات ریز

 پختن چوب و تولید خمیر

 شستشوی خمیر کاغذ

 اعمال شیمیایی (رنگ زدایی)

 خشک کردن خمیر کاغذ

 پرس کردن ، برش زدن و بسته بندی

توضیح هر مرحله متعاقبا مطرح می گردد...

مواد اولیه تهیه کاغذ

مواد اولیه انواع کاغذ ، بطور کلی ، مواد سلولزی است که از منابع مختلف تهیه می‌شوند:

·         ساقه کتان ، شاهدانه ، پنبه که الیاف بلند (در حدود 1.2 تا 6 میلی متر) دارند.

·         ساقة گیاهانی مانند گندم ، جو (کاه) ، نی ، کنف و غیره.

·         درختانی که برگ سوزنی دارند، مانند کاج (با الیاف بلند ) و یا برگ پهن دارند مانند چنار (با الیاف کوتاه در حدود 0.5 تا 1.2 میلی متر)

·         انواع کاغذ‌های باطله و یا خرده‌ها و قطعات مقوای کهنه

·         الیاف تفاله نیشکر

سیر تحولی رشد

کارگران چینی که در سال 751 به دست ایرانیان اسیر شدند، فن کاغذ سازی را با استفاده از کتان و شاهدانه ، به مردم سمرقند آموختند و بعدها توسط مسلمانان در بغداد ، دمشق و حتی مراکش و اسپانیا متداول شد. اولین کارخانه کاغذ سازی ، درسال 1154 در اسپانیا و اولین آسیاب تهیه پودر چوب ، در سال 1190 در فرانسه تأسیس شده بود.

در ایران ، فعالیت کاغذ سازی ، اولین بار با تأسیس کارخانه مقوا سازی و با استفاده از کاغذهای باطله درسال 1313 شمسی در کرج شروع شد و حدود 15 سال است که با تأسیس دو کارخانه کاغذ سازی پارس در هفت تپه خوزستان و کارخانه چوب و کاغذ ایران (چوکا) در گیلان ، به صورت یک تکنولوژی مدرن و پیشرفته درآمده است.

پس از اختراع چاپ توسط گوتنبرگ در1440میلادی. بازار چاپ و نشر کتاب رونق پیدا کرد. با افزایش تعداد باسوادان و به تبع آن رونق بیشتر بازار نشر، بازار صحافی نیز گرم شد. بعضی از صحافان عاشقانه و هنرمندانه به این کار می‌پرداختند و حتی گاهی جلد کتاب را از محتوای آن ارزشمندتر، می‌ساختند.

تا اوایل قرن بیستم، یعنی پیدایش صحافی ماشینی، کتاب‌ها با دست صحافی می‌شدند. از 1930 به‌بعد، یعنی با پیدایش نخستین ماشین‌های مجهز صحافی، تمامی مراحل صحافی توسط ماشین انجام می‌گرفت. البته امروزه هنوز هم کتاب‌هایی با دست صحافی می‌شوند. صحافی دستی استحکام بیشتری دارد، ولی بدیهی است که بسیار کندتر از صحافی ماشینی انجام می‌گیرد. صحافی ماشینی با اختراع ماشین‌های مجهزتر همواره در حال تکامل بوده است....

در دوران ناصرالدین ‌شاه قاجار صحافی به روش روغنی (لاکی) ترقی بسیار کرد و استادان زبردستی در شهرهای تهران، شیراز، اصفهان، و دیگر شهرها آثار و شاهکارهایی برجای گذاشتند. صحاف‌باشی مشهد از جمله این استادان است. در 1269قمری به‌دستور ناصرالدین‌شاه، مؤسسه "مجمع‌الصنایع" در تهران به‌وجود آمد. ظاهرآ جلدهای بسیاری که از کتاب‌های کتابخانه اندرونی شاهی بدست آمده و بعدها به کتابخانه سلطنتی انتقال یافته، کارهایی است که در همین مجمع‌الصنایع درست شده است.
در میان کتاب‌های ناصرالدین‌شاه، جلدهایی اعم از چرمی و یا پارچه‌ای (بیشتر مخمل) موجود است که به روش فرنگی تهیه شده است. صحافی با استفاده از جلدهایی که با جواهرات فراوان و نظایر آنها تزیین می‌شدند، در دوران گذشته در مشرق زمین رواج داشت و از آنجا به اروپا راه پیدا کرد و در میان نخستین صحافان اروپایی که بیشتر از راهبان بودند، معمول گشت. این راهبان برای آرایش جلدهای نسخه‌های خطی از زیورآلات و حتی جواهر استفاده می‌کردند. نمونه‌هایی از این جلدها که از قرن4میلادی . در اروپا رایج بود، در کلیساها و موزه‌های اروپا باقی است. مذهب مانی نیز که به توسعه نقاشی در کشورهای شرقی اسلامی کمک بسیار کرده، تاثیری بسزا بر جلدسازی تزیینی داشته است.

فن تنظیم و به‌هم‌بستن صفحات کتاب یا امثال آن و قرار دادن آنها بین دو پوشش (جلد) به‌منظور یکجا نگاهداشتن صفحات و جلوگیری از فرسوده یا پاره شدن و تسهیل استفاده از آنها را صحافی گویند. در عهد شاهرخ تیموری، هنر جلدسازی در خطه خراسان، به‌ویژه هرات، به اوج کمال رسید. جلدهای ایرانی این دوره بر نظایر خود در اروپای قرون وسطی برتری دارند. در اوایل قرن 16میلادی اواخر قرن نهم هجری قمری، نقاشی با استفاده از لاک، که احتمالا در زمان تیمور یا جانشینان وی از چین به ایران آمده بود، در جلدسازی به‌کار گرفته شد. در عهد صفویه ظریف‌کاری دوران تیموریان منسوخ شد. در دوران پادشاهی فتحعلی‌شاه قاجار، جلدسازی تحت‌الشعاع صحافی اروپایی قرار گرفت .